STRATEGIJA PREVENCIJE I ZAŠTITE OD DISKRIMINACIJE

From wikilabris
Jump to: navigation, search

Na osnovu člana 45. stav 1. Zakona o Vladi („Službeni glasnik RS”, br. 55/05, 71/05 –ispravka, 101/07, 65/08, 16/11, 68/12 – US i 72/12), Vlada donosi

STRATEGIJU PREVENCIJE I ZAŠTITE OD DISKRIMINACIJE

UVODNI DEO[edit]

Strategija prevencije i zaštite od diskriminacije (u daljem tekstu: Strategija), je usaglašen sistem mera, uslova i instrumenata javne politike koje Republika Srbija treba da sprovede radi sprečavanja odnosno smanjenja svih oblika i posebnih slučajeva diskriminacije, posebno prema određenim licima odnosno grupama lica s obzirom na njihovo lično svojstvo (u daljem tekstu: osetljive društvene grupe).

U Republici Srbija sprovodi se proces opsežnih društvenih, političkih i ekonomskih reformi. Vremenom je došlo do temeljne reforme srpskog pravnog sistema, usvojeni su brojni materijalni i procesni zakoni, što je značajno uticalo i na današnju međunarodnu poziciju Republike Srbije, koja je u martu 2012. godine postala kandidat za članstvo u Evropskoj uniji. Ovaj status zahteva dalje usklađivanje nacionalnog zakonodavstva sa standardima ili propisima Evropske unije, kao i njihovo puno sprovođenje. To se odnosi i na oblast sprečavanja i zabrane diskriminacije, u kojoj su izvršene brojne i značajne reforme sa kojima i u narednom periodu treba nastaviti.

Značajan korak u ovoj oblasti učinjen je krajem marta 2009. godine, kada je Narodna skupština Republike Srbije usvojila Zakon o zabrani diskriminacije,[1] U donošenju ovog zakona, veliki doprinos dao je civilni (nevladin) sektor i pojedinici, koji se bave promocijom, unapređivanjem i zaštitom ljudskih prava. Ovaj krovni ili opšti antidiskriminacijski zakon donet je skoro tri godine posle prvog celovitog antidiskriminacijskog zakona u Republici Srbiji, Zakona o sprečavanju diskriminacije osoba sa invaliditetom, iz aprila 2006. godine.[2] Kao prvi zakon u regionu koji se bavio isključivo pitanjima sprečavanja diskriminacije i obezbeđivanja ravnopravnosti jedne osetljive društvene grupe, Zakon o sprečavanju diskriminacije osoba sa invaliditetom predstavlja prvi pionirski korak u borbi protiv diskriminacije i poslužio je kao primer za brojne kasnije usvojene propise.

Iako su u periodu od 2000. do 2009. godine (do donošenja Zakona o zabrani diskriminacije) u novim zakonima usvajane odredbe kojima se uređuje zaštita od diskriminacije, radi uspešne borbe protiv diskriminacije bilo je neophodno doneti sistemski krovni zakon, koji bi na jedinstven način integrisao i povezao raznorodne i često pojedinačne izolovane pravne norme sadržane u drugim, sektorskim zakonima. Donošenjem Zakona o zabrani diskriminacije učinjen je i ovaj korak, a borba protiv diskriminacije, dobila je, nakon osnivanja i početka rada institucije Zaštitnika građana (ombudsmana) 2007. godine, još jedan nezavisni organ kao vid institucionalnog oblika sprečavanja diskriminacije – Poverenika za zaštitu ravnopravnosti. Promenama propisa i osnivanjem novih institucija stvoreni su uslovi za stvaranje celovitog pravnog i institucionalnog ambijenta u kome se može voditi borba protiv diskriminacije i to na način da država sankcioniše svaku diskriminaciju, bez obzira na to da li su za nju odgovorna njena službena lica odnosno njeni organi ili fizička i pravna lica.

Iz godišnjih izvešaja nezavisnih organa (Zaštitnika građana i Poverenika za zaštitu ravnopravnosti), izveštaja organizacija civilnog društva, Evropske komisije i praćenjem medija o slučajevima diskriminacije, može se konstatovati da u Repubici Srbiji, u različitim oblastima, diskriminacija postoji.

Razloge postojanja diskriminacije možemo tražiti u činjeinici da određeni stepen netolerancije postoji u svakom društvu, ali i u dugoročnim posledicama nasilnog raspada Jugoslavije i ratnih sukoba koje su dovele do teških ekonomskih i socijalnih problema u Republici Srbiji, zastoja u razvoju demokratije i ljudskih prava i otežane postsocijalističke transformacije. To je u jednom periodu imalo za posledicu stvaranje kulture netolerancije kojoj su bile izložene pojedine osetljive društvene grupe i pojedinici – pripadnici takvih grupa (nacionalne manjine – naročito romska, male verske zajednice, žene, lica drugačije seksualne orjentacije i rodnog identiteta, osobe sa invaliditetom, stariji, deca, izbeglice i interno raseljena lica, lica čije zdravstveno stanje može biti osnov diskriminacije i drugi). Radom državnih organa i organizacija civilnog društva kulturu netolerancije sve više zamenjuje kultura tolerancije i uvažavanja, ali kako je diskriminacija i danas prisutna, neophodno je nastaviti napore u pravcu njenog sprečavanja i iskorenjivanja, naročito prema osetljivim društvenim grupama.

Obaveze države u oblasti ljudskih prava se ne iscrpljuju samo prostim donošenjem normativne regulative o zabrani diskriminacije. Obaveze se prostiru i na efektivnu primenu tih odredbi i na obavezu države da zaštiti sve građane od diskriminacije, bez obzira na to ko je čini (privatno ili službeno lice). U Opštem komentaru broj 18 Komitet Ujedinjenih nacija za ljudska prava je istakao da želi da „privuče pažnju stranama ugovornicama na činjenicu da Međunarodni pakt o građanskim i političkim pravima (ICCPR) od njih traži da garantuju jednakost prava svih osoba te da takvi koraci mogu biti obezbeđeni u formi zakonodavnih, administrativnih ili drugih mera.[3]

Opšta zabrana diskriminacije, utvrđena Protokolom broj 12 uz Evropsku konvenciju za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda iz 2000. godine, polazeći od osnovnog načela da su svi ljudi jednaki pred zakonom te da imaju pravo na jednaku zakonsku zaštitu, utvrđuje da se svako pravo koje zakon predviđa ostvaruje bez diskriminacije po bilo kom osnovu kao što je pol, rasa, boja kože, jezik, veroispovest, političko ili drugo uverenje, nacionalno ili društveno poreklo, povezanost sa nacionalnom manjinom, imovina, rođenje ili drugi status. U tom kontekstu, postoje najmanje četiri razloga zbog kojih je u ovom momentu, celishodno i opravdano donošenje ove strategije:

  1. obezbeđivanjem načela jednakosti i jednakih prava i zabranom diskriminacije, obezbeđuje se, ne samo zaštita i unapređenje ljudskih prava, već i svih drugih prava koja zakon predviđa;
  2. kršenje ljudskih prava i drugih prava utvrđenih zakonom u značajnom broju slučajeva podrazumeva kršenje načela jednakosti;
  3. kršenju ljudskih prava i drugih prava utvrđenih zakonom naročito često su izložene „osetljive društvene grupe” odnosno grupa lica ili pojedinici, pripadnici grupe, s obzirom na njihovo lično svojstvo;
  4. proaktivnim pristupom kroz uspešnu borbu protiv diskriminacije obezbediće se poštovanje principa jednakosti i jednakih prava, pa samim tim i sprečiti kršenja ljudskih prava i drugih prava koje zakon predviđa, što posredno dovodi i do njihovog unapređivanja.

Na osnovu navedenog se može zaključiti da Strategija i Akcioni plan za njeno sprovođenje predstavljaju i obavezu Republike Srbije, da utvrdi na koji način će se proces jačanja pravnog okvira u ovoj oblasti dalje razvijati, ali i koje mere, u narednom srednjoročnom (petogodišnjem) periodu treba preduzeti u cilju njihove efektivne primene, odnosno sprovođenja.

POLAZNE OSNOVE[edit]

Strategija prevencije i zaštite od diskriminacije za period od 2013. do 2018. godine odnosi se na sprečavanje i zabranu svih oblika, vrsta i posebnih slučajeva diskriminacije. Strategijom su obuhvaćena sva lica i grupe lica s obzirom na njihovo lično svojstvo, a posebno nacionalne manjine i osetljive društvene grupe koje su najčešće izložene diskriminaciji.

Poštovanje preuzetih međunarodnih obaveza, ali i uzimanje u obzir direktiva Evropske unije u procesu evropskih integracija, svakako su od ključnog značaja i za dalji međunarodni položaj Republike Srbije, i zahteva njihovu dalju adekvatnu normativnu regulaciju, praćenje i sprovođenje u našem pravnom sistemu. To čini potrebu za donošenjem Strategije i Akcionog plana još značajnijim. Naročito treba istaći značaj izveštavanja ugovornim telima Ujedinjenih nacija, kao kontrolnog mehanizma u kojoj meri se sprovode prihvaćene međunarodne obaveze.

O neophodnosti i potrebi donošenja pomenutog strateškog dokumenata i akcionog plana govori i Izveštaj Evropske komisije o napretku Republike Srbije za 2010. godinu, kao i mišljenje Evropske komisije o zahtevu Republike Srbije za članstvo u Evropskoj uniji, koji je usvojen 12. oktobra 2011. godine. Prema mišljenju Komisije, poglavlje 23 – pravosuđe i osnovna prava i 24 – pravda, sloboda i bezbednost posebno su teška za usklađivanje sa standardima Evropske unije, pa će dobiti poseban značaj u pregovorima, i biće otvorena na početku a zatvorena na samom kraju, ali kako pregovori po pravilu traju više od pet godina, to će omogućiti da kandidati za članstvo do prijema u što većoj meri primene evropske standarde.

Ovaj stav postaje naročito važan, nakon što je 1. marta 2012. godine Republika Srbija dobila status kandidata za članstvo u Evropskoj uniji. U segmentu osnovnih prava, Komisija je konstatovala da je pravni i institucionalni okvir dobar, ali da je primena propisa nezadovoljavajuća. Komisija je takođe konstatovala da su u Republici Srbiji diskriminaciji izloženi Romi, žene, osobe sa invaliditetom LGBT osobe pri čemu je ocenjeno da je takva praksa zabranjena Ustavom i zakonima, ali da su potrebni bolji mehanizmi kontrole. Problem je i to što je visoka stopa starijih osoba i osoba sa intelektualnim i mentalnim invaliditetom smeštena u institucije. Komisija je konstatovala i probleme registracije malih verskih zajednica i dr.

Jasna strategija sprečavanja diskriminacije je od ključnog značaja da bi se u narednom petogodišnjem periodu ojačali i unapredili mehanizmi kontrole, doneli adekvatni zakoni i podzakonski akti, a Republika Srbija ispunila i realno implementirala standarde kako bi otklonila ili bitno smanjila diskriminaciju i diskriminatorske postupke, naročito u pogledu pomenutih osetljivih društvenih grupa.

Međunarodni pravni okvir[edit]

U ovom delu, ukratko je ukazano na najznačajnije dokumente i aktivnosti međunarodnih organizacija (Ujedinjenih nacija, Saveta Evrope i Evropske unije) u oblasti sprečavanja i borbe protiv diskriminacije.

Konvencije i drugi dokumenti Ujedinjenih nacija od značaja za borbu protiv diskriminacije[edit]

Republika Srbija je, kao pravni sledbenik Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije, Savezne Republike Jugoslavije i Državne zajednice Srbija i Crna Gora, članica Ujedinjenih nacija. Kao članica Ujedinjenih nacija (i pravni sukcesor bivših država) Republika Srbija je potpisnik Povelje Ujedinjenih nacija (1945), Univerzalne deklaracije o ljudskim pravima (1948) i osam osnovnih međunarodnih ugovora o ljudskim pravima, uključujući i Međunarodni pakt o građanskim i političkim pravima (1966) kao i Međunarodnu konvenciju o ukidanju svih oblika rasne diskriminacije (1965).[4]

  1. Povelja Ujedinjenih nacija, usvojena 1945. godine, u tački (c) člana 55. obavezuje sve članice na „poštovanje ljudskih prava i osnovnih sloboda za sve, bez razlikovanja po osnovu rase, pola, jezika ili vere”.
  2. Univerzalna deklaracija o ljudskim pravima (1948) u čl. 1. i 2. svim ljudima jamči slobodu i jednakost u dostojanstvu i pravima, bez obzira na „bilo kakvu razliku kao što je rasa, boja kože, pol, jezik, vera, političko ili neko drugo opredjeljenje, nacionalno ili društveno poreklo, vlasništvo, rođenje ili neki drugi status”.
  3. Međunarodni pakt o građanskim i političkim pravima (1966) u članu 20. stav 2. utvrđuje „Zakonom će se zabraniti svako zagovaranje nacionalne, rasne ili verske mržnje koje predstavlja podsticanje na diskriminaciju, neprijateljstvo ili nasilje”. Članom 26. Pakta, utvrđeno je: „Sva su lica jednaka pred zakonom i imaju pravo bez ikakve diskriminacie na podjednaku zaštitu zakona. U tom smislu, zakon mora da zabranjuje svaku diskriminaciju i da obezbedi svim licima podjednaku i uspešnu zaštitu protiv svake diskriminacije, naročito u pogledu rase, boje, pola, jezika, vere, političkog ili drugog ubeđenja, nacionalnog ili socijalnog porekla, imovnog stanja, rođenja ili svakog drugog stanja”.
  4. Međunarodni pakt o ekonomskim, socijalnim i kulturnim pravima (1966) u članu 2, stav 2 garantuje ostvarivanje svih prava predviđenih Paktom „bez ikakve diskriminacije u pogledu rase, boje, pola, jezika, vere, političkog ili drugog ubeđenja, nacionalnog ili socijalnog porekla, imovnog stanja, rođenja ili svakog drugog stanja”.
  5. Međunarodna konvencija o ukidanju svih oblika rasne diskriminacije (1965) osnovni je dokument Ujedinjenih nacija u borbi protiv rasizma i diskriminacije. Ovom konvencijom je između ostalog utvrđeno da „Države članice osuđuju svaku propagandu i sve organizacije koje se rukovode idejama ili teorijama zasnovanim na superiornosti neke rase ili grupe lice izvesne boje ili izvesnog etničkog porekla ili koje žele da opravdaju ili podrže svaki oblik rasne mržnje i diskriminacije”.

Pored pomenutih, za zabranu diskriminacije su značajne i druge konvencije Ujedinjenih nacija kao na primer: Konvencija o eliminisanju svih oblika diskriminacije žena, Konvencija o pravima osoba sa invaliditetom, Konvencija o pravima deteta i druge. Svi pomenuti međunarodni ugovori ustanovili su ugovorna tela (komitete) čija je nadležnost da nadziru ispunjavanje obaveza država članica. Pored opštih nadležnosti neki od Komiteta su ovlašćeni da razmatraju pojedinačne predstavke. Ova nadležnost je fakultativne prirode, što znači da države daju posebnu izjavu ili ratifikuju dodatne protokole i tako prihvataju ovu nadležnost ugovornih tela Ujedinjenih nacija. Republika Srbija, prihvatila je ovakvu nadležnost Komiteta za ljudska prava Ujedinjenih nacija, Komiteta za ukidanje rasne diskriminacije Ujedinjenih nacija, Komiteta za ukidanje svih oblika diskriminacije žena Ujedinjenih nacija, Komiteta protiv torture Ujedinjenih nacija, Komiteta za prava osoba sa invaliditetom Ujedinjenih nacija i Komiteta za prisilne nestanke Ujedinjenih nacija.

Konvencije i drugi dokumenti Saveta Evrope i nadležnosti posebnih tela SE[edit]

Državna zajednica Srbija i Crna Gora postala je država članica Saveta Evrope 3. aprila 2003. godine, kada je potpisana i Evropska konvencija za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda (1950). Konvencija je ratifikovana 26. decembra 2003. godine i stupila na snagu 3. marta 2004. godine kada su u Savetu Evrope deponovani potpisi o ratifikaciji. Nakon raspada Državne zajednice 2006. godine, Republika Srbija je kao pravni sledbenik zadržala članstvo u Savetu Evrope.

Zabrana diskriminacije predviđena je članom 14. Evropske konvencije za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda, ali je odredba iz člana 14 imala isključivo pomoćni karakter, jer je zabranjivala diskriminaciju samo u odnosu na uživanje prava koja su garantovana Konvencijom. Međutim, Protokol broj 12, uz Konvenciju iz 2000. godine, ispravlja ovaj nedostatak. Njime je utvrđena opšta zabrana diskriminacije. Protokol je 1. aprila 2005. stupio na snagu čime je omogućena sveobuhvatnija zaštita lica od diskriminatorskih postupaka.

Evropskom sudu za ljudska prava se usled povrede ljudskih prava utvrđenih Konvencijom do sada obratilo skoro 10.000 građana Republike Srbije. Relativno čest razlog podnošenja predstavke Evropskom sudu za ljudska prava jeste upravo kršenje člana 14. – zabrana diskriminacije, odnosno Protokola broj 12 kojim je uvedena opšta zabrana diskriminacije.

Još dva veoma značajna dokumenta Saveta Evrope su i Konvencija o zaštiti dece od seksualne eksploatacije i seksualnog zlostavljanja (tzv. Lanzarot konvencija), koju je Republika Srbija ratifikovala 2010. godine[5], kao i Konvencija Saveta Evrope o sprečavanju i borbi protiv nasilja nad ženama i nasilja u porodici iz aprila 2011. godine (tzv. Istanbulska konvencija.)

Posebno telo Saveta Evrope, čija je osnovna uloga upravo zabrana diskriminacije, je Evropska komisija za borbu protiv rasizma i netolerancije - ECRI. To telo osnovano je 22. marta 1994. godine, sa ciljem suzbijanja rasizma, ksenofobije, antisemitizma i netolerancije koji ugrožavaju ljudska prava i demokratske vrednosti u Evropi. Analizirajući stanje u državama članicama Saveta Evrope, ECRI donosi preporuke kojima je cilj revizija zakonodavstva članica, te njihove politike i drugih mera za borbu protiv rasizma. Osim analize stanja u državama članicama putem periodičnih izveštaja koje su države dužne podneti ECRI-ju, ova organizacija donosi opšte preporuke koje se odnose na različite pojave rasizma i primere netolerancije, kao što su opšte preporuke o sprečavanju diskriminacije Roma i Muslimana, širenju rasističkih sadržaja putem Interneta, saveti za zakonodavna tela država članica i sl. Preporuke nisu obavezujuće, ali se u državama članicama ozbiljno razmatraju i uglavnom sprovode u delo.

Direktive Saveta Evropske unije koje se odnose na zabranu diskriminacije[edit]

Iako Republika Srbija nije članica Evropske unije, s obzirom na status kandidata za članstvo i opredeljenje da se uniji pristupi, u obzir se moraju uzeti pravne tekovine Evropske unije i relevantnim propisima se mora pokloniti najozbiljnija pažnja bez obzira na to što formalno za nas nisu obavezujući za sada.

Tri ključne direktive Evropske unije koje se odnose na zabranu diskriminacije su: Direktiva broj 2000/43/EC od 29. juna 2000. godine, o sprovođenju principa jednakog postupanja bez obzira na rasno ili etničko poreklo, Direktiva broj 2000/78/EC od 27. novembra 2000. godine, o opštem okviru za jednako postupanje sa građanima prilikom zapošljavanja i na radu, i Direktiva broj 2006/54/EC o implementaciji načela jednakih mogućnosti i jednakog tretmana muškaraca i žena u vezi sa pitanjima zapošljavanja i obavljanja zanimanja. Na ovom mestu, ukazaćemo samo na osnovne karateristike prve dve direktive.

Direktiva broj 2000/43/EC od 29. juna 2000. godine o sprovođenju principa jednakog postupanja bez obzira na rasno ili etničko poreklo je značajna zato što sadrži i poseban odeljak koji se odnosi na potrebu da države članice osnuju posebno nezavisno telo za promovisanje jednakog postupanja sa ljudima. U njemu se od država-članica zahteva da imenuju neki organ ili više njih za promovisanje jednakog postupanja sa svim ljudima, bez diskriminacije na osnovu rasnog ili etničkog porekla, pri čemu oni mogu biti i sastavni deo organa kojem je na nacionalnom niovu poverena odbrana ljudskih prava ili zaštita prava pojedinca, najčešće Ombudsmana. Ovlašćenja ovog organa (tela) treba da budu: pružanje nezavisne pomoći žrtvama diskriminacije u podnošenju predstavke povodom diskriminacije, s tim da to ne utiče na prava žrtava i udruženja, organizacija ili drugih pravnih lica; sprovođenje nezavisne istrage u vezi sa slučajevima diskriminacije i objavljivanje nezavisnih izveštaja i davanje preporuka o bilo kom pitanju vezanom za diskriminaciju. Danas se posebna pažnja u zemljama koje plediraju da postanu punopravne članice Evropske unije, poklanja upravo uklopivosti pravnog okvira u pomenute Direktive.

Direktiva broj 2000/78/EC od 27. novembra 2000. godine, o opštem okviru za jednako postupanje sa građanima prilikom zapošljavanja i na radu utvrđuje pet oblasti sprečavanja diskriminacije, odnosno onih koje su zasnovane na: veroispovesti, veri, invaliditetu, starosnom dobu i seksualnoj orijentaciji u cilju sprovođenja u delo principa jednakog postupanja sa ljudima u zemljama članicama Evropske unije. U prvom delu Direktive, utvrđen je pojam diskriminacije kojim je između ostalog, obuhvaćena neposredna i posredna diskriminacija, maltretiranje, nalog za primenu diskriminacije kao oblik diskriminacije. Direktiva, zatim, utvrđuje opseg važenja, razliku u postupanju sa ljudima zasnovanu na nekoj karateristici koja se ne smatra diskriminacijom, opravdanost različitog postupanja sa ljudima na osnovu starosnog doba, pozitivnu diskriminaciju i dr. Drugi deo Direktive, odnosi se na pravna sredstvo i sprovođenje principa zabrane diskriminacije, u kome su sadržane odredbe o sudskim, administrativnim i drugim procedurama koje treba da budu utvrđene u nacionalnim zakonodavstvima država članica Evropske unije, a koje treba da doprinesu sprečavanju i zaštiti od diskriminacije. Posebnu pažnju Direktiva poklanja teretu dokazivanja, koji po ovoj Direktivi ne treba da bude na žrtvi diskriminacije, već tuženom odnosno drugom licu protiv koga se vodi postupak. Takođe, posebnu pažnju Direktiva posvećuje i pojmu viktimizacije. U Završnim odredbama, Direktiva utvrđuje na koji način države članice treba da obezbede pridržavanje principa jednakog postupanja sa ljudima, sankcije u slučaju kršenja ovog principa, sprovođenje ove direktive i izveštaje koje države članice treba da podnesu Evropskom parlamentu i Savetu.

Nacionalni pravni okvir[edit]

Ustav Republike Srbije i zabrana diskriminacije[edit]

Načelo jednakosti i zabrana diskriminacije je zajamčena Ustavom.[6] Član 21. Ustava Republike Srbije zabranjuje diskriminaciju i utvrđuje: (1) da su pred ustavom i zakonom svi jednaki; (2) da svako ima pravo na jednaku zakonsku zaštitu, bez diskriminacije; (3) da je zabranjena svaka diskriminacija, neposredna ili posredna, po bilo kom osnovu, a naročito po osnovu rase, pola, nacionalne pripadnosti, društvenog porekla, rođenja, veroispovesti, političkog ili drugog uverenja, imovnog stanja, kulture, jezika, starosti i psihičkog ili fizičkog invaliditeta. Ustav u istom članu utvrđuje da se ne smatraju diskriminacijom posebne mere koje Republika Srbija može uvesti radi postizanja pune ravnopravnosti lica ili grupe lica koja su suštinski u nejednakom položaju sa ostalim građanima”.

I mnoge druge odredbe Ustava Republike Srbije, neposredno ili posredno se odnose i na zabranu diskriminacije. Tako, na primer, treba pomenuti član 76. Ustava Republike Srbije, koji zabranjuje diskriminaciju nacionalnih manjina. Njime je utvrđeno da se pripadnicima nacionalnih manjina jemči ravnopravnost pred zakonom i jednaka zakonska zaštita, te da je zabranjena bilo kakva diskriminacija zbog pripadnosti nacionalnoj manjini, osim pozitivne. U članu 77. stav 1. Ustava Republike Srbije koja se odnosi na ravnopravnost u vođenju javnih poslova utvrđeno je da pripadnici nacionalnih manjina imaju, pod istim uslovima kao i ostali građani, pravo da učestvuju u upravljanju javnim poslovima i da stupaju na javne funkcije. U kontekstu pojma diskriminacije, važni su i član 48. Ustava Republike Srbije – podsticanje i uvažavanje razlika, član 49. – zabrana izazivanja rasne nacionalne i verske mržnje, član 50. koji se odnosi na slobodu medija kojim se između ostalog utvrđuje i mogućnost da nadležni sud može sprečiti širenje informacija i ideja putem sredstava javnog obaveštavanja samo ako je to u demokratskom društvu neophodno radi „sprečavanja propagiranja rata ili podstrekivanja na neposredno nasilje ili radi sprečavanja zagovaranja rasne, nacionalne i verske mržnje kojim se podstiče na diskriminaciju, neprijateljstvo i nasilje”. U članu 44. Ustava Republike Srbije koji se odnosi na crkve i verske zajednice, između ostalog je predviđeno da Ustavni sud može zabraniti versku zajednicu samo ako njeno delovanje izaziva i podstiče versku, nacionalnu, ili rasnu netrpeljivost. Slična ograničenja utvrđena su i kada je reč o slobodi misli, savesti i veroispovesti (član 43) i slobodi udruživanja (član 55).

Posebni zakoni i borba protiv diskriminacije u pravnom sistemu Republike Srbije[edit]

U procesu zakonodavne reforme u periodu od 2000. do 2009. godine, u značajnom delu novih sektorskih zakona pojavile su se i antitiskriminacione odredbe. Jedan deo njih dao je svoje rezultate, ali su pojedine pravne norme o zabrani diskriminacije u pojedinim oblastima ostale izlovane usled nedostatka sistemskog pristupa, koji je nametao potrebu za stvaranjem integralnog sistema mera i instrumenata za borbu protiv diskriminacije, što je učinjeno donošenjem Zakona o zabrani diskriminacije u martu 2009. godine. I nakon donošenja ovog zakona, u periodu do 2011. godine, nastavljena je praksa da se u brojnim sektorskim zakonima unose i posebne antidiskriminacione odredbe, čime se dodatno jača borba protiv diskriminacije. Iako diskriminacija u stvarnom životu u Republici Srbiji, naročito u odnosu na određenu grupu lica odnosno lica – pripadnike takve grupe, još uvek postoji, ona nije sistemska pojava.

Zabrana diskriminacije u pojedinim oblastima utvrđena je mnogim trenutno važećim zakonima. Na ovom mestu, pomenućemo samo neke.

U oblasti zdravstvene zaštite, antidiskriminaciona klauzula ustanovljena je u Zakonu o zdravstvenoj zaštiti (2005).[7] U oblasti obrazovanja, u Zakonu o visokom obrazovanju (2005)[8] takođe je utvrđena antidiskriminaciona klauzula, a Zakonom o osnovama sistema obrazovanja i vaspitanja (2009)[9], prvi put je uvedeno inkluzivno obrazovanje, čime je otvoreno i novo poglavlje za praktičnu primenu ovog principa u Republici Srbiji, koji je od velikog značaja za sprečavanje i zabranu diskriminacije u ovoj oblasti.

U oblasti rada i zapošljavanja odredbe o zabrani diskriminacije sadržane su u Zakonu o zapošljavanju i osiguranju za slučaj nezaposlenosti (2009), Zakonu o radu (2005), Zakonu o profesionalnoj rehabilitaciji i zapošljavanju osoba sa invaliditetom (2009), Zakona o volontiranju[10] a u oblasti medija, postoji takođe više značajnih normi u Zakonu o javnom informisanju (2003) i Zakonu o radiodifuziji (2002).[11] Zakon o slobodnom pristupu informacijama od javnog značaja (2004[12] takođe zabranjuje diskriminaciju pri ostvarivanju ove slobode, a u oblasti sporta i održavanja sportskih priredbi zabrana diskriminacije sadržana je npr. u Zakonu o sprečavanju nasilja i nedoličnog ponašanja na sportskim priredbama (2003).[13]

Zabrana diskriminacije pojedinih grupa polazeći od ličnog svojstva pojedinca ili grupe lica, takođe je utvrđena u značajnom broju zakona.

Zabrana diskriminacije nacionalnih manjina utvrđena je u Zakonu o zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina (2002)[14], kojim se zabranjuje svaki oblik diskriminacije, na nacionalnoj, etničkoj, rasnoj, jezičkoj osnovi, prema licima koja pripadaju nacionalnim manjinama. Državni organi, organi autonomne pokrajine i grada i opštine, ne mogu donositi pravne akte, niti preduzimati mere koje su suprotne ovoj zabrani.

Zabrana diskriminacije po verskoj osnovi utvrđena je Zakonom o crkvama i verskim zajednicama (2006).[15] Zabrana diskriminacije osoba sa invaliditetom celovito je rešena donošenjem Zakona o sprečavanju diskriminacije osoba sa invaliditetom (2006).[16] Zabrana diskriminacije prema licima koja traže zaposlenje i zaposlenih delimično je rešena Zakonom o radu (2005)[17] koji sadrži posebno poglavlje koje se odnosi na zabranu diskriminacije prema licima koje traže zaposlenje i zaposlenih. Zabrana diskriminacije pacijenata, utvrđena je Zakonom o zdravstvenoj zaštiti (2005),[18] a zabrana diskriminacije prema licima nad kojima se izvršava krivična sankcija je rešena kroz Zakon o izvršenju krivičnih sankcija (2005)[19]. Zabrana diskriminacije prema deci i maloletnicima, rešena je Porodičnim zakonom (2005)[20], Zakonom o osnovama sistema obrazovanja i vaspitanja (2009)[21] i Zakonom o maloletnim učiniocima krivičnih dela i krivičnopravnoj zaštiti maloletnih lica (2005)[22] i dr.

Zakon o zabrani diskriminacije nije zakon koji predstavlja osnov za donošenje drugih zakona, niti je njegovim donošenjem prestala potreba da se donose i drugi posebni zakoni ili norme koje se odnose na diskriminaciju u posebnim sektorskim zakonima, npr. onim koji se odnose isključivo na određene posebno osetljive društvene grupa, kao što je to već učinjeno donošenjem Zakona o sprečavanju diskriminacije osoba sa invaliditetom. Ovaj antidiskriminacioni zakon na opšti način definiše pojam, oblike i posebne slučajeve diskriminacije, kao i novi postupak i oblik institucionalne zaštite oličen u Povereniku za zaštitu ravnopravnosti, tako da su neposredno pre a i nakon njegovog donošenja, doneti i brojni drugi zakoni koji parcijalno ili pretežno zabranjuju i sprečavaju različite pojavne oblike diskriminacije.

Na primer, takav je Zakon o zabrani manifestacija neonacističkih ili fašističkih organizacija i udruženja i zabrani upotreba neonacističkih ili fašističkih simbola i obeležja (2009).[23] Ovaj zakon, odnosi se na slobodu mirnog okupljanja i na slobodu izražavanja ali je istovremeno i u neposrednoj vezi sa zabranom diskriminacije.

Ravnopravnost polova i rodna ravnopravnost, odnosno zabrana disrkiminacije prema polu i rodu, takođe je uređena posebnim zakonom. Reč je o Zakonu o ravnopravnosti polova,[24] koji je donet u decembru 2009. godine. Ovim zakonom uređuje se stvaranje jednakih mogućnosti ostvarivanja prava i obaveza, preduzimanje posebnih mera za sprečavanje i otklanjanje diskriminacije zasnovane na polu i rodu i postupak pravne zaštite lica izloženih diskriminaciji. Zakon definiše pojmove pol i rod, i zabranjuje i neposrednu i posrednu diskriminaciju na osnovu pola. Ravnopravost polova, u smislu ovog zakona podrazumeva ravnopravno učešće žena i muškaraca u svim oblastima javnog i privatnog sektora, u skladu sa opšteprihvaćenim pravilima međunarodnog prava, potvrđenim međunarodnim ugovorima, Ustavom Republike Srbije i zakonima.

Značajan korak u postizanju principa jednakosti i jednakih prava osoba sa invaliditetom predstavljalo je i donošenje Zakona o profesionalnoj rehabilitaciji i zapošljavanju osoba sa invaliditetom u maju 2009. godine.[25]

Ovaj trend se nastavio i tokom od 2010. do 2011. godine. Zakon o socijalnoj zaštiti iz 2011. godine, takođe značajno unapređuje položaj osoba sa invaliditetom i npr. romske nacionalne manjine u kontekstu punog obezbeđenja načela jednakosti i sprečavanja diskriminacije korisnika socijalne zaštite po bilo kom ličnom svojstvu. Zaštitnik građana je izneo stav da je taj zakon propustio da obezbedi kvalitetnu podršku porodicama koje se neposredno brinu o deci sa smetnjama u razvoju i invaliditetom i deci oboleloj od teških bolesti.[26] Zakonom o mladima iz 2011. godine,[27] utvrđeno je načelo jednakosti i zabrane diskriminacije i izričito propisano da su svi mladi jednaki i da je zabranjeno svako pravljenje razlike ili nejednako postupanje prema mladima, posredno ili neposredno, po bilo kom osnovu, a naročito po osnovu rase, pola, nacionalne pripadnosti, verskog ubeđenja, jezika, društvenog porekla, imovnog stanja, članstva u političkim, sindikalnim i drugim organizacijama, psihičkog ili fizičkog invaliditeta, zdravstvenog stanja, fizičkog izgleda, seksualne orijentacije, rodnog identiteta i drugog stvarnog, odnosno pretpostavljenog ličnog svojstva. Zabrana diskriminacije sportista, takođe je utvrđena novim Zakonom o sportu iz 2011. godine.[28]

Zakon o zabrani diskriminacije kao opšti antidiskriminacijski zakon, Poverenik za zaštitu ravnopravnosti, Zaštitnik građana, Pokrajinski ombudsman i zaštitnici građana lokalne samouprave[edit]

Značajan trenutak u izgradnji delotvornog i efikasnog integralnog sistema zaštite i sprečavanja diskriminacije u okviru pravnog sistema Republike Srbije, bilo je donošenje opšteg antidiskriminacionog zakona, odnosno Zakona o zabrani diskriminacije u martu 2009. godine.[29] Ovim zakonom uređuje se opšta zabrana diskriminacije, oblici i slučajevi diskriminacije i utvrđuju sredstva pravne zaštite za borbu protiv diskriminacije. Takođe, njime je utvrđen i Poverenik za zaštitu ravnopravnosti, kao samostalan državni organ, nezavisan u vršenju svojih nadležnosti. Iz samog predmeta zakona, jasno je da ovaj zakon uređuje integralni sistem mera, uslova i instrumenata kojim se obezbeđuje uspešna primena ustavnih odredbi koje se odnose na zabranu diskriminacije.

Pojam „diskriminacija” i „diskriminatorsko postupanje” prvi put je definisan u ovom zakonu u Republici Srbiji, i njime se označava svako neopravdano pravljenje razlike ili nejednako postupanje, odnosno propuštanje (isključivanje, ograničavanje ili davanje prvenstva), u odnosu na lica ili grupe kao i na članove njihovih porodica, ili njima bliska lica, na otvoren ili prikriven način, a koji se zasniva na rasi, boji kože, precima, državljanstvu, nacionalnoj pripadnosti ili etničkom poreklu, jeziku, verskim ili političkim ubeđenjima, polu, rodnom identitetu, seksualnoj orjentaciji, imovnom stanju, rođenju, genetskim osobenostima, zdravstvenom stanju, invaliditetu, bračnom i porodičnom statusu, osuđivanosti, starosnom dobu, izgledu, članstvu u političkim, sindikalnim i drugim organizacijama i drugim stvarnim, odnosno pretpostavljenim ličnim svojstvima. Pored izraza „diskriminacija” odnosno „diskriminatorsko postupanje”, Zakon u ovom delu definiše i druge pojmove, među kojima je sa stanovišta obuhvata zakona najznačajniji pojam „organ javne vlasti” koji označava državni organ, organ autonomne pokrajine, organ jedinice lokalne samouprave, javno preduzeće, ustanovu, javnu agenciju i drugu organizaciju kojoj je povereno vršenje javnih ovlašćenja, kao i pravno lice koje osniva ili finansira u celini odnosno u pretežnom delu Republika, autonomna pokrajina ili lokalna samouprava. Zakon takođe utvrđuje i zaštićena prava i lica, u nameri da se omogući da svako, bez obzira da li je državljanin Republike Srbije ili ne, ima pravo na zaštitu od svih oblika diskriminacije. U tom smislu, svako ima pravo da ga nadležni sudovi i drugi organi javne vlasti Republike Srbije efikasno štite od svih oblika diskriminacije, a stranac u Republici Srbiji, u skladu sa međunarodnim ugovorom ima sva prava zajamčena Ustavom i zakonom, izuzev prava koja po Ustavu i zakonu imaju samo građani Republike Srbije. Zakon takođe zabranjuje vršenje prava utvrđenih ovim zakonom suprotno cilju u kome su priznata ili sa namerom da se povrede ili ograniče prava drugih.

Zakonom[30] je utvrđena i opšta zabrana diskriminacije i oblici diskriminacije, pri čemu je najpre razrađeno načelo jednakosti. Načelo jednakosti jeste osnov zabrane diskriminacije, jer diskriminacija upravo i postoji onda kada su građani od strane neke institucije, poslodavaca, ili drugog pravnog ili fizičkog lica stavljeni u nejednak položaj usled nekog svog ličnog svojstva. Zakonom je utvrđeno da svi uživaju jednak položaj i jednaku pravnu zaštitu, bez obzira na njihova lična svojstva, pri čemu je svako dužan da poštuje načelo jednakosti, bez razlike, odnosno, svako je obavezan da poštuje zabranu diskriminacije i da se u skladu sa tim ponaša. Zakon u ovom delu prepoznaje i sedam različitih oblika diskriminacije, tačnije: neposrednu diskriminaciju, posrednu diskriminaciju, povredu načela jednakih prava i obaveza, pozivanje na odgovornost, udruživanje radi vršenja diskriminacije, govor mržnje i uznemiravanje i ponižavajuće postupanje. Pored ovih, mogli bi konstatovati, osnovnih oblika diskriminacije, zakon poznaje i teške oblike diskriminacije i pod njima podrazumeva:

  • izazivanje i podsticanje neravnopravnosti, mržnje i netrpeljivosti po osnovu nacionalne, rasne ili verske pripadnosti, jezika, političkog opredeljanja, pola, rodnog identiteta, seksualne orjentacije i invaliditeta;
  • propagiranje ili vršenje diskriminacije od strane organa javne vlasti i u postupcima pred organima vlasti;
  • propagiranje diskriminacije putem javnih glasila;
  • ropstvo, trgovina ljudima, aparthejd, genocid, etničko čišćenje i njihovo propagiranje;
  • diskriminacija lica po osnovu dva ili više ličnih svojstava (višestruka ili ukrštena diskriminacija);
  • diskriminacija koja je izvršena više puta (ponovljena diskriminacija) ili koja se čini u dužem vremenskom periodu (produžena diskriminacija) prema istom licu ili grupi lica;
  • diskriminacija koja dovodi do teških posledica po diskriminisanog, druga lica ili imovinu, a naročito ako se radi o kažnjivom delu kod koga je pretežna ili isključiva pobuda za izvršenjem bila mržnja odnosno netrpeljivost prema oštećenom koja je zasnovana na njegovom ličnom svojstvu.


Posebne mere (mere afirmativne akcije) uvedene radi postizanja pune ravnopravnosti, zaštite i napretka lica, odnosno grupe lica koja se nalaze u nejednakom položaju, ne smatraju se diskriminacijom. Znači, reč je o merama koje predstavljaju intervenciju države i koje su regulisane zakonom, čija je suština postizanje pune ravnopravnosti pre svega određene grupe lica. Same mere su privremene jer se postizanjem ravnopravnosti potreba za njihovim postojanjem iscrpljuje.

Zakon, pored opštih utvrđuje i posebne slučajeve diskriminacije. Lista mogućih slučajeva diskriminacije sadržanih u ovom delu zakona se nikako ne iscrpljuje, pa samim tim ni mogućnost donošenja posebnih zakona kojima se ti slučajevi bliže uređuju. Po svojoj prirodi, deo posebnih slučajava diskriminacije odnose se na pojedine oblasti (kao što je diskriminacija u postupcima pred organima vlasti, diskriminacija u oblasti rada, diskriminacija u pružanju javnih usluga i korišćenju objekata i površina, diskriminacija u oblasti obrazovanja i stručnog usavršavanja) dok bi se druga grupa posebnih slučajeva diskriminacije mogla „podvesti” pod diskriminaciju u pogledu određenog ličnog odnosno grupnog svojstva „osetljivih” društvenih grupa (diskriminacija u pogledu ispoljavanja vere, na osnovu pola, rodnog identiteta i seksualne orijentacije, diskriminacija dece, na osnovu starosnog doba, diskriminacija nacionalnih manjina, zbog političke ili sindikalne pripadnosti, diskriminacija na osnovu invaliditeta i na osnovu zdravstvenog stanja).

Zakonom je ustanovljen i poseban nezavisni organ Poverenik za zaštitu ravnopravnosti.[31] Poverenik za zaštitu ravnopravnosti treba da obezbedi uspešno sprečavanje, zabranu i borbu protiv svih oblika, vrsta i slučajeva diskriminacije. Na ovaj način, kao i kasnijim njegovim izborom u maju 2010. godine, Republika Srbija je načinila krupan korak u ispunjavanju međunarodnih standarda u oblasti zabrane diskriminacije.

Još jedna bitna karakteristika ovog zakona je u tome što se njime uvodi još jedan oblik sudske zaštite koji se odnosi na sprečavanje i borbu protiv diskriminacije - poseban parnični postupak za zaštitu od diskriminacije.[32] Svako ko smatra da je povređen diskriminatorskim postupanjem ima pravo da podnese tužbu sudu.[33] Tužbom se može tražiti: zabrana izvršenja radnje od koje preti diskriminacija, zabrana daljeg vršenja radnje diskriminacije, odnosno zabrana ponavljanja radnje diskriminacije, utvrđivanje da je tuženi diskriminatorski postupao prema tužiocu ili drugom licu, izvršenje radnje radi uklanjanja posledica diskriminatorskog postupanja, naknada materijalne i nematerijalne štete; objavljivanje presude donete povodom neke od tužbi iz ovog zakona. Posebnim pravilom o teretu dokazivanja predviđeno je da je teret dokazivanja da usled tog akta nije došlo do povrede načela jednakosti odnosno jednakih prava i obaveza, ukoliko tužilac učini verovatnim da je tuženi izvršio akt diskriminacije na tuženom. Ipak, do pune primene ovih odredaba, moglo je doći tek nakon što je 2011. godine Narodna skupština usvojila novi Zakon o parničnom postupku.[34]

Sadržinski, zakonom su utvrđena dva oblika nadzora:[35] (1) nadzor nad sprovođenjem zakona i (2) skupštinski nadozor. Nadzor nad sprovođenjem zakona, vrši ministarstvo nadležno za ljudska i manjinska prava, osim ako je posebnim zakonom vršenje nadzora povereno drugom ministarstvu.

Zaštitnik građana (ombudsman), takođe, kao nezavisan državni organ, ustanovljen Zakonom o Zaštitniku građana,[36] ima značajnu ulogu u sprečavanju i borbi protiv diskriminacije. I pored zauzetog stava da Zaštitnik građana po pravilu više ne pokreće postupke po pritužbama građana na diskriminativan odnos organa javne uprave ako se prethodno nisu, u skladu sa zakonom, obratili Povereniku za zaštitu ravnopravnosti, u brojnim slučajevima, baveći se kršenjem ljudskih prava, a naročito zaštitom prava pripadnika nacionalnih manjina, pravima i položajem osoba sa invaliditetom, pitanjem rodne ravnopravnosti i pravima seksualnih manjina, pravima deteta, starijih (odnosno „osetljivih“ društvenih grupa) i dr. i Zaštitnik „ulazi” u oblasti opšte zabrane diskriminacije, jer je u osnovi, najčešće slučaj u kršenju načela jednakosti odnosno jednakog postupanja, na osnovu ličnog svojstva određenog lica ili grupe lica.

Na nižim nivoima vlasti u Republici Srbiji, treba pomenti i instituciju Pokrajinskog ombudsmana, koji ima značajnu ulogu u borbi protiv diskriminacije u Autonomnoj Pokrajini Vojvodina. U oko 20 gradova i opština u Republici Srbiji, osnovani su i zaštitnici građana lokalne samouprave.

III. OPŠTI CILJEVI I ZADACI STRATEGIJE[edit]

3.1. Cilj Strategije[edit]

Poštovanje ustavnog načela zabrane diskriminacije, prema licu, odnosno grupi lica s obzirom na njegovo/njeno lično svojstvo, a posebno osetljivih društvenih grupa (nacionalnih manjina, žena, LGBT osoba, osoba sa invaliditetom, starijih, dece, izbeglica, interno raseljenih lica i drugih ugroženih migrantskih grupa, pripadnika različitih veroispovesti i lica s obzirom na njihovo zdravstveno stanje).

3.2. Zadaci Strategije[edit]

Zadatak Strategije i akcionog plana je da se definišu ciljevi, mere i aktivnosti koje će obezbediti smanjenje broja slučajeva kršenja ustavnog i zakonskog načela zabrane diskriminacije, naročito usmerenih prema ranjivim društvenim grupama kroz:

  1. zakonodavne i regulatorne reforme koje će obezbediti usaglašavanje pravnog okvira Republike Srbije u oblasti zabrane diskriminacije, sa međunarodnim dokumentima koje su uvojile Ujedinjene nacije, Savet Evrope i Evropska unija, naročito onih dokumenata koje je Republika Srbija ratifikovala i koji su za nju pravno obavezujući;
  2. dosledno sprovođenje i primena postojećeg zakonskog i regulatornog okvira koji se odnosi na sprečavanje kršenja zabrane diskriminacije;
  3. sprečavanje diskriminatorskih praksi u određenim oblastima prema licu/grupi lica s obzirom na njegovo/njihovo lično svojstvo, naročito prema pripadnicima osetljivih društvenih grupa;
  4. stvaranje bezbednog okruženja za pripadnike osetljivih društvenih grupa i unapređenje stepena tolerancije prema njima;
  5. obezbeđivanje da sva lica, bez obzira na lično svojstvo jednako uživaju Ustavom garantovana ljudska prava, bez diskriminacije i u skladu sa načelom jednakosti i jednakih prava i obaveza;
  6. iskorenjivanje odnosno suzbijanje govora mržnje i akata fizičkog i psihičkog nasilja i uništavanja imovine lica/grupi lica s obzirom na njihovo lično svojstvo i privođenje pravdi učinilaca takvih akata i radnji;
  7. jačanje pozicije, uticaja i obzebeđivanje pune institucionalne nezavisnosti nezavisnih tela u čijoj je nadležnosti sprečavanje i utvrđivanje kršenja zabrane diskriminacije (Poverenika za zaštitu ravnopravnosti, Zaštitnika građana, Pokrajinskog ombudsmana i zaštitnika građana jedinica lokalne samouprave), i obezbeđivanje punog poštovanja njihovih preporuka i drugih dokumenta od strane državnih organa/pojedinaca kojima su one upućene;
  8. utvrđivanje smernica za borbu protiv diskrimincije u jedinicama lokalne samouprave, i javno zagovaranje neophodnosti sprečavanja diskriminacije i promovisanje kulture tolerancije.

POSEBNI CILJEVI STRATEGIJE U ODNOSU NA NACIONALNE MANJINE I OSETLJIVE DRUŠTENE GRUPE[edit]

Diskriminacija i osetljive društvene grupe – presek stanja i ciljevi[edit]

Osetljive društvene grupe, naročito su izložene diskriminaciji i diskriminatorskom postupanju u pojedinim oblastima. Analizom propisa, izveštaja Poverenika za zaštitu ravnopravnosti, izveštaja Zaštitnika građana, izveštaja Evropske komisije, organizacija civilnog društva koje se bore za unapređenje i zaštitu ljudskih prava, medijskih natpisa i dr. o čemu je prethodno bilo reči, uočljivo je da su diskriminaciji i diskriminatorskom postupanju više izložene osobe i grupe po sledećim osnovama: (1) po osnovu pripadnosti nacionalnim manjinama; (2) žene; (3) LGBT osobe; (4) osobe sa invaliditetom; (5) starije osobe; (6) deca; (7) izbeglice, interno raseljena lica i druge ugrožene migrantske grupe; (8) na osnovu verske pripadnosti i (9) lica čije zdravstveno stanje može biti osnov diskriminacije. Strategija zato daje jasan odgovor, na koji način će ove društvene grupe biti dodatno zaštićene, na koji način će se obezbediti načelo jednakosti, jednakih prava i jednakog postupanja, u kojim oblastima su slučajevi diskriminacije najčešći prema osetljivim društvenim grupama i kako unaprediti stanje u određenim oblastima, u kom pravcu treba „delovati” u cilju daljih zakonodavnih reformi i donošenja podzakonskih akata u cilju unapređenje njihove zaštite i dr.
  1. Zakon o zabrani diskriminacije „Službeni glasnik RS”, broj 22/09.
  2. Zakon o sprečavanju diskriminacije osoba sa invaliditetom „Službeni glasnik RS”, broj 33/06.
  3. Opšti komentar br. 18, paragraf 5: Ne-diskriminacija: 10/11/89. CCPR General Comment No. 18., http://www.unhchr.ch/tbs/doc.nsf/(Symbol)/3888b0541f8501c9c12563ed004b8d0e?Opendocument
  4. Napomena: Nakon promena oktobra 2000. godine, Savezna Republika Jugoslavija je marta 2001. godine dala sukcesorsku izjavu u Ujedinjenim nacijama koja se odnosila i na ponovno pristupanje međunarodnim pravnim aktima u oblasti ljudskih prava.
  5. Zakon o potvrđivanju Konvenciju Saveta Evrope o zaštiti dece od seksualne eksploatacije i seksualnog zlostavljanja „Službeni glasnik RS – Međunarodni ugovori”, broj 1/10.
  6. Ustav Republike Srbije „Službeni glasnik RS”, br. 98/06.
  7. Uporedi: Zakon o zdravstvenoj zaštiti „Službeni glasnik RS”, br. 107/05, 72/09 – dr. zakon, 88/10, 99/10, 57/11 i 119/12.
  8. Uporedi: Zakon o visokom obrazovanju „Službeni glasnik RS”, br. 76/05, 100/07, 97/08, 44/10 i 93/12, član 4.
  9. Uporedi: Zakon o osnovama sistema obrazovanja i vaspitanja „Službeni glasnik RS”, br. 72/09 i 57/11.
  10. Uporedi: Zakon o zapošljavanju i osiguranju za slučaj nezaposlenosti „Službeni glasnik RS”, br. 36/09, 88/10 član 5; Zakon o radu „Službeni glasnik RS”, br. 24/05, 61/05, 54/09 i 32/13 čl. 18. do 23, 26, 80, 82, 89, 94 i dr.; Zakon o profesionalnoj rehabilitaciji i zapošljavanju osoba sa invaliditetom „Službeni glasnik RS, br. 36/09 i 32/13, čl. 2, čl. 21. do 26; Zakon o volontiranju „Službeni glasnik RS”, br. 36/10, član 6.
  11. Uporedi: Zakon o javnom informisanju „Službeni glasnik RS”, br. 43/03, 61/05, 71/09, 89/10-US i 41/11-US, član 17, čl. 38. do 40; Zakon o radiodifuziji „Službeni glasnik RS”, br. 42/02, 97/04, 76/05, 79/05, 62/06, 85/06, 86/06 i 41/09, čl. 17, 21. i 79.
  12. Uporedi: Zakon o slobodnom pristupu informacijama od javnog značaja „Službeni glasnik RS”, br. 120/04, 54/07, 104/09 i 36/10, član 6.
  13. Uporedi: Zakon o sprečavanju nasilja i nedoličnog ponašanja na sportskim priredbama „Službeni glasnik RS”, br. 67/03, 101/05 – dr. zakon, 90/07, 72/09 – dr. zakon i 111/09.
  14. Uporedi: Zakon o zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina „Službeni list SRJ”, br. 11/02 i 57/02 i „Službeni glasnik RS”, broj 72/09 – dr. zakon, čl. 3. i 21.
  15. Uporedi: Zakon o crkvama i verskim zajednicama „Službeni glasnik RS”, broj 36/06, član 2. stav 2.
  16. Uporedi: Zakon o sprečavanju diskriminacije osoba sa invaliditetom
  17. Uporedi: Zakon o radu „Službeni glasnik RS”, br. 24/05, 61/05 i 32/13, čl. 18. do 23. i član 273.
  18. Uporedi: Zakon o zdravstvenoj zaštiti, član 26.
  19. Uporedi: Zakon o izvršenju krivičnih sankcija „Službeni glasnik RS”, br. 85/05, 72/09 i 31/11, član 7.
  20. Uporedi: Porodični zakon „Službeni glasnik RS”, br. 15/05 i 72/11 – dr. zakon.
  21. Zakon o osnovama sistema obrazovanja i vaspitanja
  22. Zakon o maloletnim učiniocima krivičnih dela i krivičnopravnoj zaštiti maloletnih lica „Službeni glasnik RS”, broj 85/05, član 88.
  23. Zakon o zabrani manifestacija neonacističkih ili fašističkih organizacija i udruženja i zabrani upotreba neonacističkih ili fašističkih simbola i obeležja „Službeni glasnik RS”, broj 41/09.
  24. Zakon o ravnopravnosti polova „Službeni glasnik RS”, broj 104/09.
  25. Zakona o profesionalnoj rehabilitaciji i zapošljavanju osoba sa invaliditetom „Službeni glasnik RS”, br. 36/09 i 32/13.
  26. Zakon o socijalnoj zaštiti „Službeni glasnik RS”, broj 24/11; Izveštaj Zaštitnika građana za 2011. godinu.
  27. Zakon o mladima „Službeni glasnik RS”, broj 50/11.
  28. Zakon o sportu „Službeni glasnik RS”, br. 24/11 i 99/11 – dr. zakon.
  29. Uporedi: Zakon o zabrani diskriminacije „Službeni glasnik RS”, broj 22/09.
  30. Uporedi: Zakon o zabrani diskriminacije, II. Opšta zabrana i oblici diskriminacije, „Službeni glasnik RS” br. 22/09, čl. 4-14
  31. Uporedi: Zakon o zabrani diskriminacije, IV. Poverenik za zaštitu ravnopravnosti, čl. 28. do 34.
  32. Uporedi: Zakon o zabrani diskriminacije, čl. 41. do 46.
  33. Uporedi: Zakon o uređenju sudova „Službeni glasnik RS”, br. 116/08, 104/09, 101/10, 31/11 – dr. zakon, 78/11 – dr. zakon i 101/11.
  34. Zakon o parničnom postupku „Službeni glasnik RS”, broj 72/11.
  35. Uporedi: Zakon o zabrani diskriminacije, VII Nadzor, čl. 47. do 49.
  36. Zakon o zaštitniku građana „Službeni glasnik RS”, br. 79/05 i 54/07.